Wie wil begrijpen hoe Gaza voor de oorlog functioneerde, moet verder kijken dan beelden van verwoesting en noodhulp. Achter de politieke crisis zat een dichtbevolkt kustgebied waar gezinnen, scholen, winkels en bedrijven hun dagelijks leven probeerden voort te zetten onder zware beperkingen. Hieronder leg ik uit hoe Gaza vóór oktober 2023 was georganiseerd, hoe het dagelijks leven eruitzag en waarom de situatie zo kwetsbaar was.
Gaza was bewoond en levendig, maar nooit werkelijk vrij
- 365 vierkante kilometer bood plaats aan ongeveer 2,2 miljoen inwoners.
- Hamas bestuurde Gaza sinds 2007, terwijl Israël en Egypte grote invloed hielden op de grens- en bewegingsmogelijkheden.
- Stroom, drinkwater en gezondheidszorg waren al vóór de oorlog onbetrouwbaar.
- Werkloosheid en armoede beperkten de kansen van vooral jongeren sterk.
- Het dagelijks leven was niet uitsluitend humanitair leed, maar speelde zich af binnen voortdurende politieke en economische druk.
Een klein gebied met een zeer grote bevolking
De Gazastrook is ongeveer 365 vierkante kilometer groot. Dat is kleiner dan de provincie Utrecht, maar vóór de oorlog woonden er naar schatting 2,2 miljoen mensen. Daardoor behoorde Gaza tot de dichtstbevolkte gebieden ter wereld, met grote stedelijke centra zoals Gaza-Stad, Khan Younis, Rafah en Deir al-Balah.
Die bevolkingsdruk had een duidelijke historische achtergrond. Veel inwoners waren nakomelingen van Palestijnse vluchtelingen uit 1948 en leefden in of rond vluchtelingenkampen. Die kampen waren in de loop der jaren uitgegroeid tot dichtbebouwde stadswijken, met woningen, scholen, markten en kleine bedrijven. De term kamp zegt daarom niet altijd iets over het uiterlijk van de wijk, maar wel over de vluchtelingenstatus van veel families.
| Aspect | Situatie vóór oktober 2023 |
|---|---|
| Oppervlakte | Ongeveer 365 km² |
| Bevolking | Ongeveer 2,2 miljoen inwoners |
| Bevolkingsstructuur | Een zeer jonge bevolking, met bijna de helft jonger dan 18 jaar |
| Belangrijkste steden | Gaza-Stad, Khan Younis, Rafah en Deir al-Balah |
| Belangrijkste economische sectoren | Handel, diensten, bouw, landbouw, visserij en kleinschalige productie |
Mijn belangrijkste observatie is dat cijfers alleen onvoldoende zijn. Een hoge bevolkingsdichtheid wordt pas echt begrijpelijk wanneer je bedenkt dat uitbreiding naar buiten nauwelijks mogelijk was. Ruimte, werk en bewegingsvrijheid waren schaars, waardoor bijna elke politieke beslissing direct gevolgen had voor het dagelijks leven.
De politieke werkelijkheid bepaalde bijna alles
Hamas won in 2006 de Palestijnse parlementsverkiezingen en nam in 2007 de feitelijke controle over Gaza over na een gewelddadig conflict met Fatah. Sindsdien ontstond een scherpe politieke scheiding tussen Gaza en de Westelijke Jordaanoever, waar de Palestijnse Autoriteit een beperkte bestuurlijke rol behield.
Israël trok in 2005 zijn soldaten en nederzettingen uit Gaza terug. Daarna bleef het, samen met Egypte, grote invloed houden op grensovergangen, import, export en de bewegingsmogelijkheden van inwoners. De precieze juridische kwalificatie van die situatie is onderwerp van internationaal debat, maar praktisch gezien betekende het voor veel Gazanen dat reizen, studeren en werken buiten het gebied moeilijk en afhankelijk van vergunningen waren.
Na de machtsovername van Hamas legden Israël en Egypte vergaande beperkingen op aan het verkeer van mensen en goederen. Israël wees erop dat deze maatregelen bedoeld waren om wapensmokkel en aanvallen tegen te gaan. Palestijnen, hulporganisaties en internationale instellingen benadrukten juist de gevolgen voor een hele bevolking. Die botsende verklaringen zijn belangrijk, omdat ze laten zien waarom Gaza vóór de oorlog niet simpelweg als een gewone stad of als een afgesloten gevangenis in één zin te beschrijven is.
Ook binnen Gaza zelf was de politieke situatie ingewikkeld. Hamas beschikte over een militaire vleugel en bestuurde ministeries, politie en lokale diensten, maar kreeg internationaal geen brede erkenning. Tegelijkertijd bleef de Palestijnse Autoriteit op sommige terreinen, zoals salarissen en administratieve regelingen, betrokken. Verantwoordelijkheden waren daardoor verdeeld, terwijl inwoners wel met de gevolgen van alle beslissingen moesten leven.
Het dagelijks leven ging door onder voortdurende beperkingen
Voor veel inwoners bestond het gewone leven uit school, werk, familiebezoek, boodschappen en religieuze activiteiten. In Gaza-Stad waren markten, cafés, universiteiten en winkelstraten actief. Langs de kust gingen mensen naar het strand, hoewel vervuild zeewater en beperkte voorzieningen het recreatieve karakter regelmatig overschaduwden.
Er waren ook lokale ondernemingen die probeerden te groeien. Denk aan bakkerijen, kledingwinkels, meubelmakers, transportbedrijven, softwareontwikkelaars en kleine landbouwbedrijven. Vooral jongeren gebruikten internet en sociale media om te studeren, freelancewerk te vinden of diensten aan klanten buiten Gaza aan te bieden. Dat was geen detail aan de rand van de samenleving, maar voor sommigen een van de weinige manieren om economische kansen buiten de lokale markt te bereiken.
Toch was het dagelijks leven allesbehalve stabiel. Gewapende escalaties tussen Israël en Palestijnse groepen konden plotseling scholen sluiten, woningen beschadigen of hele wijken onveilig maken. Gezinnen hielden rekening met stroomuitval, vertraagde grensprocedures en de mogelijkheid dat een geplande reis niet doorging.
Ik vind het misleidend om het vooroorlogse Gaza alleen als een gebied van ellende te beschrijven. Mensen trouwden, vierden feestdagen, maakten muziek, sportten en bouwden aan hun toekomst. Tegelijk is het even misleidend om alleen die normale beelden te tonen. Normaliteit en crisis bestonden daar naast elkaar, vaak op dezelfde dag.
Waarom economie en voorzieningen zo kwetsbaar waren
De economie van Gaza stond vóór de oorlog onder zware druk door beperkingen op handel en verplaatsing. Bedrijven konden moeilijk grondstoffen invoeren en producten exporteren. Voor landbouwers en vissers waren bovendien de toegestane gebieden en routes beperkt, waardoor inkomsten sterk konden wisselen.
De werkloosheid lag al jaren uitzonderlijk hoog en trof jongeren bijzonder hard. Een diploma bood niet automatisch toegang tot werk, zeker niet wanneer bedrijven nauwelijks konden investeren of klanten buiten Gaza niet vrij konden bereiken. Een jonge bevolking zonder voldoende banen vormde daardoor niet alleen een economisch, maar ook een politiek en sociaal probleem.
De infrastructuur maakte het dagelijks leven nog ingewikkelder. Stroom was vaak maar een deel van de dag beschikbaar, terwijl brandstoftekorten en technische problemen de planning verder verstoorden. Volgens OCHA was een groot deel van het water uit het grondwaterreservoir vóór de oorlog niet veilig om zonder behandeling te drinken.
Ook de gezondheidszorg werkte onder beperkingen. Ziekenhuizen en klinieken hadden te maken met tekorten aan medicijnen, apparatuur en specialisten. Voor complexe behandelingen buiten Gaza was vaak toestemming nodig om te reizen, waardoor een medische ingreep soms niet alleen van een arts, maar ook van een grensbesluit afhing.
De politieke blokkade en de interne bestuursproblemen versterkten elkaar. Israël controleerde veel externe toegang, Egypte beheerde de doorgang bij Rafah onder eigen voorwaarden en Hamas bepaalde het interne bestuur. Geen enkele partij droeg alleen alle verantwoordelijkheid, maar de inwoners droegen wel samen de kosten van het systeem.
Wat veranderde er vanaf 7 oktober 2023
Op 7 oktober 2023 voerde Hamas een grootschalige aanval op Israël uit, waarbij burgers werden gedood en mensen werden ontvoerd. Israël begon daarop een grootschalige militaire operatie in Gaza. Daarmee veranderde een al kwetsbare samenleving in een gebied waar veiligheid, huisvesting, gezondheidszorg en voedselvoorziening op ongekende schaal onder druk kwamen te staan.
Het verschil tussen vóór en na die datum zit niet alleen in het aantal beschadigde gebouwen. Voor de oorlog functioneerden scholen, ziekenhuizen, markten en overheidsdiensten gebrekkig maar doorgaans nog wel. Daarna werden grote delen van die basisstructuur vernietigd of onbruikbaar, terwijl enorme aantallen mensen hun woning moesten verlaten.
De term “voor de oorlog” kan daarom de indruk wekken dat Gaza vroeger rustig of welvarend was. Dat klopt niet. De oorlog vernietigde geen stabiele uitgangspositie, maar een samenleving die al jarenlang met blokkade, politieke verdeeldheid, geweld en economische stilstand leefde.
Juist daarom is historische context belangrijk. Wie alleen naar de periode na oktober 2023 kijkt, mist waarom voorzieningen zo snel instortten. Wie alleen naar de jaren ervoor kijkt, mist de omvang van de nieuwe verwoesting en het menselijke leed.
De beste manier om het vooroorlogse Gaza te begrijpen
Het meest eerlijke beeld bestaat uit meerdere lagen. Gaza was een dichtbevolkt kustgebied met een sterke familie- en gemeenschapscultuur, een jonge bevolking en veel ondernemingszin. Tegelijk werd het dagelijks leven begrensd door politieke verdeeldheid, beperkingen op beweging en langdurige economische achterstand.
Ik zou daarom voorzichtig zijn met eenvoudige vergelijkingen. Gaza was geen gewone stad die plotseling in een oorlog terechtkwam, maar ook geen plek waar mensen vóór 2023 uitsluitend passief op hulp wachtten. Het was een samenleving waarin mensen hun leven organiseerden, terwijl de ruimte om zelf keuzes te maken steeds kleiner werd.
Dat dubbele beeld helpt om actuele berichtgeving beter te lezen. Achter elke statistiek over infrastructuur staat een dagelijks systeem van scholen, gezinnen, werk en zorg. En achter elke beschrijving van politieke controle staan inwoners die al jaren probeerden een toekomst op te bouwen onder omstandigheden die daarvoor weinig ruimte lieten.
