De discussie rond een kabinet van Geert Wilders gaat niet alleen over wie er in het Torentje zit. Het draait vooral om coalitie-afspraken, de grens tussen campagne en bestuur en de vraag hoeveel ruimte een streng migratiebeleid krijgt zodra er echt geregeerd moet worden.
Ik leg hier uit wat een kabinet rond Wilders in de Nederlandse praktijk betekent, waarom het eerste rechtse experiment uiteindelijk vastliep en wat dat in 2026 zegt over een nieuwe formatie. Zo krijg je niet alleen de politieke achtergrond, maar ook het praktische beeld: wie kon wat afdwingen, waar botste het en waarom was dit zo instabiel.
De kern is dat een kabinet rond Wilders vooral draait om coalitiekeuzes, niet alleen om de naam van de premier
- Wilders wilde invloed op het regeringsbeleid, maar kreeg in de praktijk geen klassiek kabinet met zichzelf als premier.
- Het kabinet-Schoof was een uitzonderlijke constructie waarin PVV, VVD, NSC en BBB samenwerkten.
- Op 3 juni 2025 trok de PVV haar bewindspersonen terug, waarna het kabinet demissionair verderging.
- Op 23 februari 2026 werd kabinet-Jetten beëdigd door D66, VVD en CDA.
- Voor een nieuw Wilders-kabinet blijven zetelaritmetiek, vertrouwen tussen partijen en bestuurlijke uitvoerbaarheid de echte bottlenecks.
Wat deze kwestie zo interessant maakt, is dat je hier heel scherp ziet hoe Nederlandse politiek werkt: niet de grootste slogan wint, maar de combinatie die genoeg zetels, genoeg onderling vertrouwen en genoeg discipline heeft om te blijven staan. Dat maakt het onderwerp tegelijk actueel, strategisch en voor veel kiezers verrassend praktisch.
Wat een kabinet rond Wilders precies betekent
Een kabinet is in Nederland simpel gezegd de ploeg van ministers en staatssecretarissen die het land bestuurt. Als mensen over een Wilders-kabinet spreken, bedoelen ze meestal een regering waarin de PVV-leider de richting bepaalt, of zelfs zelf premier is. In de praktijk bleek dat laatste veel moeilijker dan de verkiezingsuitslag in eerste instantie deed vermoeden.
Daar zit meteen de eerste nuance. Een partij kan wel de grootste zijn, maar nog steeds tegen een muur oplopen als coalitiepartners de premier niet accepteren of als zij op te veel inhoudelijke punten voorbehouden maken. In een systeem met 150 zetels is 76 de magische grens voor een meerderheid, en juist rond die grens werd de formatie van rechts jarenlang een rekensom met politieke voorwaarden.
Ik zie daar vaak één misverstand ontstaan: veel mensen verwarren zetelmacht met regeringsmacht. Die twee liggen dicht bij elkaar, maar zijn niet hetzelfde. Wie de Nederlandse formatie wil begrijpen, moet dus niet alleen naar de verkiezingsuitslag kijken, maar ook naar de vraag wie met wie wil regeren, en onder welke prijs. Daarmee kom je vanzelf uit bij de uitzonderlijke constructie die in 2024 tot stand kwam.
Waarom de formatie op een uitzonderlijke constructie uitkwam
Na de verkiezingen van 2023 werd de PVV de grootste partij met 37 zetels. Toch was er bij de coalitiepartners geen brede bereidheid om Wilders zelf als minister-president te accepteren. De uitweg werd het kabinet-Schoof: een extraparlementaire constructie met PVV, VVD, NSC en BBB, waarbij Dick Schoof premier werd.
Die vorm is belangrijk, omdat ze laat zien hoe ver partijen wilden gaan om de formatie los te trekken zonder Wilders volledig de sleutel van het Torentje te geven. Op 2 juli 2024 werd het kabinet-Schoof beëdigd. Dat was geen normale machtswisseling, maar een politieke tussenoplossing die moest werken voor partijen die inhoudelijk wel iets met elkaar konden, maar elkaar niet volledig vertrouwden.
| Vorm | Wat het betekent | Pluspunt | Zwak punt |
|---|---|---|---|
| Meerderheidskabinet | Minstens 76 van de 150 zetels | Meer stabiliteit en duidelijker mandaat | Vraagt brede compromissen |
| Minderheidskabinet | Minder dan 76 zetels, steun per dossier nodig | Meer flexibiliteit in onderhandelingen | Kwetsbaar bij elk groot wetsvoorstel |
| Extraparlementair kabinet | Ministers staan minder strak vast aan de fracties | Kan partijen met verschillende gezichten toch laten samenwerken | Politiek en bestuurlijk vaak onrustig |
Juist in die laatste variant kreeg Wilders wel invloed, maar geen volledige controle. En dat maakt het verschil tussen een coalitie die op papier sterk lijkt en een kabinet dat in de praktijk elke week opnieuw bij elkaar gehouden moet worden.
Waar de macht van de PVV in de regering echt lag
De PVV leverde bewindspersonen en kon daardoor inhoudelijk aan knoppen draaien, vooral op migratie en asiel. Maar de partij leverde niet de premier en bepaalde ook niet in haar eentje de totale koers van het kabinet. Dat is precies waarom ik liever spreek over invloed dan over volledige regeringsmacht.
Daar komt nog iets bij: de PVV is geen ledenpartij in de klassieke zin. Wilders is feitelijk de enige partijleider én de enige formele spil. Dat geeft een heldere lijn naar buiten, maar maakt de organisatie intern ook minder elastisch. Er is weinig ruimte voor tegenspraak, weinig buffer en dus ook minder vermogen om spanningen op te vangen zodra de regering echt onder druk komt te staan.
Voor de buitenwereld leek dat soms sterk, omdat de communicatie duidelijk en strak was. Voor het bestuur was het juist fragiel, omdat een regeringspartij niet alleen een boodschap moet hebben, maar ook een meerderheid moet blijven organiseren. Die spanning werd het duidelijkst zichtbaar toen de asieldiscussie escaleerde.
Waarom de samenwerking vastliep en het kabinet viel
De breuk kwam op 3 juni 2025, toen de PVV-bewindspersonen hun ontslag aanboden aan de Koning. Het kabinet-Schoof ging daarna demissionair verder. Volgens de officiële kabinetsgeschiedenis duurde die eerste fase 337 dagen, en op 22 augustus 2025 trok ook NSC zijn bewindspersonen terug. Daarmee was de coalitie feitelijk uitgehold.
De directe aanleiding was migratiebeleid, maar de diepere oorzaak lag in het verschil tussen politieke belofte en bestuurlijke uitvoerbaarheid. Het hoofdlijnenakkoord openbreken bleek voor de andere partijen geen vanzelfsprekende optie, terwijl Wilders juist meer tempo en scherpere maatregelen wilde. Als de ene partij vooral wil versnellen en de andere eerst wil toetsen of iets uitvoerbaar is, dan schuift zo’n coalitie langzaam richting breuk.
Dat is ook de les die ik hier het belangrijkst vind: een kabinet valt zelden alleen op één dossier. Vaak is dat dossier slechts de laatste druppel in een bredere vertrouwenscrisis. De asielkwestie was dus de aanleiding, maar de echte schade zat al in de wrijving tussen verwachtingen, afspraken en de vraag wie uiteindelijk de politieke rekening betaalde.
Hoe de machtsverhoudingen in 2026 zijn verschoven
De politieke kaart is inmiddels opnieuw getekend. Na de verkiezingen van 29 oktober 2025 kreeg D66 net zoveel zetels als de PVV, allebei 26. Door de afsplitsing van de Groep-Markuszower zakte de PVV daarna terug naar 19 zetels in de Tweede Kamer. Op 23 februari 2026 werd vervolgens kabinet-Jetten beëdigd, gevormd door D66, VVD en CDA.
Dat betekent niet dat Wilders verdwenen is uit het politieke debat. Integendeel: de PVV blijft zichtbaar in de oppositie en het onderwerp migratie blijft een van de sterkste politieke mobilisatoren in Nederland. Maar de route naar een nieuw kabinet onder zijn leiding is in 2026 zwaarder geworden, juist omdat partijen zich de vorige formatie nog goed herinneren.
Als je dit nuchter bekijkt, is de vraag dus niet of Wilders relevant is. Die is hij. De echte vraag is of andere partijen hem opnieuw genoeg vertrouwensruimte geven om een kabinet te dragen zonder dat de boel na een jaar weer scheurt. En daarop is het antwoord voorlopig veel voorzichtiger dan in de verkiezingsretoriek vaak klinkt.
Wat dit dossier leert voor een volgende formatie
Ik trek uit deze episode drie praktische lessen die ook bij volgende formaties blijven gelden. Ze helpen niet alleen om de Haagse dynamiek te volgen, maar ook om door grote politieke beloftes heen te kijken.
- Kijk eerst naar de premier-vraag: als coalitiepartners die persoon niet willen, verandert de hele vorm van de regering.
- Let op de samenhang tussen dossiers: migratie, wonen, koopkracht en begroting horen in de praktijk aan elkaar vast, ook als partijen ze los proberen te verkopen.
- Controleer de coalitie-aritmetiek: zonder voldoende zetels of bereidheid tot structurele steun wordt elke belofte snel theorie.
- Weeg de interne stabiliteit van een partij mee: een partij met strakke leiding kan snel schakelen, maar is ook kwetsbaarder als er intern spanningen ontstaan.
Mijn nuchtere conclusie is dat een kabinet rond Wilders alleen kans van slagen heeft als drie dingen tegelijk kloppen: de zetels, de personele acceptatie en het wederzijds vertrouwen. Ontbreekt er één van die drie, dan blijft het vooral een politiek scenario. En precies daarom is dit dossier nog steeds relevant: het laat zien hoe dicht verkiezingswinst en bestuurlijke realiteit soms bij elkaar liggen, maar ook hoe hard die laatste de eerste kan terugfluiten.
